Aralıklı Oruç Nedir? Nasıl Yapılır, Faydaları ve Zararları Nelerdir?
Son yıllarda kilo vermek, daha düzenli beslenmek ve gece atıştırmalarını azaltmak isteyen birçok kişinin karşısına “aralıklı oruç” kavramı çıkıyor. Sosyal medyada aralıklı oruçla kısa sürede kilo verdiğini söyleyenlerden, günün belirli saatlerinde yemek yiyerek daha enerjik hissettiğini anlatanlara kadar pek çok farklı deneyim paylaşımı bulunuyor.
Ancak aralıklı oruç, yalnızca kahvaltıyı atlamak veya uzun süre aç kalmak anlamına gelmiyor. Doğru planlanmadığında halsizlik, baş ağrısı, aşırı yeme isteği ve kan şekeri dengesizlikleri gibi sorunlara yol açabiliyor. Doğru kişide ve dengeli bir beslenme programıyla uygulandığında ise günlük yemek düzenini sadeleştiren bir yöntem hâline gelebiliyor.
Peki, aralıklı oruç nedir? Aralıklı oruç nasıl yapılır? Hangi saatler arasında yemek yenir? Bu beslenme modeli gerçekten kilo verdirir mi?
Aralıklı oruç nedir?
Aralıklı oruç, günün veya haftanın belirli zamanlarında yemek yenmesini, kalan zamanlarda ise kalori içeren yiyecek ve içeceklerin tüketilmemesini temel alan bir beslenme düzenidir. İngilizcede “intermittent fasting” olarak adlandırılır.
Klasik diyet programları genellikle hangi besinlerin yenileceğine ve günlük kaç kalori alınacağına odaklanır. Aralıklı oruçta ise temel konu, besinlerin ne zaman tüketildiğidir. Bu nedenle aralıklı oruç tek başına belirli bir yemek listesi değil, öğünlerin belirli bir zaman aralığına yerleştirildiği bir beslenme yöntemidir.
Uygulamanın farklı çeşitleri bulunur. Bazı kişiler her gün yalnızca sekiz veya on saatlik bir zaman diliminde yemek yerken, bazıları haftanın bir ya da iki gününde kalori alımını ciddi biçimde azaltır. Bir başka yöntemde ise normal beslenilen günlerle çok düşük kalorili günler dönüşümlü olarak uygulanır.
Aralıklı oruçta önemli olan yalnızca aç kalınan sürenin uzunluğu değildir. Yemek yenilen saatlerde tüketilen besinlerin içeriği, günlük enerji ihtiyacı, protein alımı, uyku düzeni, fiziksel aktivite ve kişinin sağlık durumu da sonucu doğrudan etkiler.
Aralıklı oruç nasıl çalışır?
İnsan vücudu, yemek sonrasında alınan enerjinin bir kısmını hemen kullanırken bir kısmını daha sonra kullanmak üzere depolar. Yemek yenmeyen dönemde ise vücut, ihtiyaç duyduğu enerjiyi mevcut depolardan karşılamaya yönelir.
Bu durum, açlık süresi uzadıkça vücudun enerji kullanım biçiminde bazı değişiklikler meydana gelmesine neden olabilir. Ancak internette sıkça anlatıldığı gibi herkes için geçerli, dakikası dakikasına işleyen “12. saatte şu olur, 16. saatte yağ yakımı kesin başlar” şeklinde bir sistem bulunmaz. Metabolik yanıt; son öğünün içeriğine, kişinin aktivite düzeyine, vücut yapısına, uyku düzenine ve genel sağlık durumuna göre değişebilir.
Aralıklı oruçla kilo veren kişilerin önemli bir bölümü, yemek yiyebilecekleri zamanın kısalması nedeniyle gün içinde daha az enerji tüketir. Özellikle gece atıştırmalarının, şekerli içeceklerin ve gelişigüzel ara öğünlerin ortadan kalkması toplam kalori alımını azaltabilir.
Bu nedenle aralıklı orucun etkisi yalnızca saatlerden kaynaklanan “metabolik bir mucize” olarak görülmemelidir. Zaman kısıtlaması, kişinin daha az ve daha planlı yemesini kolaylaştırıyorsa kilo kontrolüne katkı sağlayabilir.
En çok uygulanan aralıklı oruç çeşitleri
Aralıklı oruç denildiğinde tek bir yöntemden söz edilmez. Kişilerin yaşam düzenine göre tercih ettiği farklı modeller bulunur.
16:8 aralıklı oruç yöntemi
En yaygın uygulamalardan biri 16:8 yöntemidir. Bu yöntemde günün 16 saati boyunca kalori içeren yiyecek ve içecek tüketilmez. Öğünler kalan sekiz saatlik zaman diliminde yenir.
Örneğin kişi ilk öğününü saat 11.00’de yapıp son öğününü saat 19.00’da tamamlayabilir. Saat 19.00’dan ertesi gün 11.00’e kadar kalori alınmaz.
Bu düzenin mutlaka 12.00-20.00 saatleri arasında uygulanması gerekmez. Çalışma saatlerine ve uyku düzenine göre 09.00-17.00 veya 10.00-18.00 gibi daha erken saatler de tercih edilebilir.
14:10 yöntemi
Aralıklı oruca yeni başlayanlar için daha kolay kabul edilen yöntemlerden biridir. Günün 14 saati açlık, 10 saati ise yemek yeme dönemi olarak planlanır.
Akşam 20.00’de yemek yemeyi bırakan bir kişi ertesi sabah saat 10.00’da ilk öğününü yapabilir. Bu yöntem, 16 saat aç kalmakta zorlananların vücudunu ve günlük rutinini yeni düzene alıştırmasına yardımcı olabilir.
12:12 yöntemi
En hafif aralıklı oruç modellerinden biridir. Akşam 20.00’de yemek yemeyi bırakan kişi sabah 08.00’de kahvaltı yapar. Gece uykusu da açlık süresine dâhil olduğu için uygulaması görece kolaydır.
Özellikle geç saatlerde yemek yeme ve gece atıştırma alışkanlığı bulunan kişiler için başlangıç yöntemi olarak değerlendirilebilir.
5:2 yöntemi
Bu modelde haftanın beş günü normal ve dengeli beslenilir. Birbirini takip etmeyen iki günde ise enerji alımı önemli ölçüde azaltılır.
Düşük kalorili günlerde alınması gereken enerji miktarı herkeste aynı değildir. Bu nedenle özellikle kronik hastalığı bulunanların, ilaç kullananların veya günlük enerji ihtiyacı yüksek olanların yöntemi kendi başına uygulaması doğru olmayabilir.
Alternatif gün orucu
Bir gün normal beslenip ertesi gün tamamen aç kalmayı veya çok düşük kalori tüketmeyi içeren daha katı bir yöntemdir. Uygulanması 16:8 yöntemine göre daha zordur.
NIDDK tarafından açıklanan alternatif gün orucu modellerinde, düşük kalorili günlerde yalnızca su tüketilen veya yaklaşık 500-600 kaloriye izin verilen farklı uygulamalar bulunabildiği belirtilmektedir.
Aralıklı oruç kilo verdirir mi?
Aralıklı oruç kilo vermeye yardımcı olabilir. Fakat bu yöntemin her zaman klasik kalori kısıtlamasından daha fazla kilo verdirdiği söylenemez.
2022 yılında yayımlanan 12 aylık bir çalışmada, sekiz saatlik zaman kısıtlı beslenme düzeni ile günlük kalori kısıtlaması karşılaştırıldı. Her iki grupta da kilo, vücut yağı, bel çevresi ve bazı metabolik değerlerde benzer sonuçlar görüldü. Zaman kısıtlı beslenme, aynı düzeyde kalori kısıtlamasına göre belirgin biçimde daha fazla kilo kaybı sağlamadı.
2025 yılında yayımlanan ve 99 randomize klinik çalışmayı değerlendiren geniş bir analizde, aralıklı oruç yöntemlerinin ve sürekli enerji kısıtlamasının serbest beslenmeye göre kilo kaybı sağlayabildiği görüldü. Ancak sürekli kalori kısıtlamasıyla karşılaştırıldığında yalnızca alternatif gün orucunda küçük bir ek kilo kaybı belirlendi. Araştırmacılar bu farkın ortalama 1,29 kilogram civarında olduğunu bildirdi.
Şubat 2026’da yayımlanan Cochrane incelemesi de aralıklı orucun fazla kilolu veya obez yetişkinlerde geleneksel diyet önerilerinden belirgin biçimde daha fazla kilo kaybı sağlamasının olası görünmediği sonucuna ulaştı. İncelenen araştırmaların çoğunun 12 ay veya daha kısa sürmesi nedeniyle uzun vadeli sonuçlar konusunda hâlâ daha fazla çalışmaya ihtiyaç bulunuyor.
Dolayısıyla aralıklı oruç için en gerçekçi yaklaşım şudur: Bu yöntem bazı kişilerde kalori kontrolünü kolaylaştırabilir ancak kilo kaybının garantili veya diğer yöntemlerden kesin olarak üstün bir yolu değildir.
Aralıklı orucun olası faydaları nelerdir?
Aralıklı oruçla ilgili çalışmalar yalnızca kilo değişimini incelemiyor. Kan şekeri, insülin duyarlılığı, kan basıncı, bel çevresi ve kan yağları gibi farklı göstergeler de araştırılıyor.
2024 yılında 29 randomize klinik çalışmanın değerlendirildiği bir analizde zaman kısıtlı beslenmenin, öğün sayısının azaltılmasının ve günlük kalorinin daha erken saatlerde tüketilmesinin kilo kontrolüne mütevazı katkılar sağlayabileceği bildirildi. Ancak çalışmalardaki uygulamalar ve katılımcı grupları birbirinden farklı olduğu için sonuçların herkes için aynı şekilde geçerli olduğu düşünülmemelidir.
Aralıklı oruç bazı kişilerde şu avantajları sağlayabilir:
Gece atıştırmalarını azaltabilir: Yemek yeme saatinin belirli bir noktada sona ermesi, televizyon karşısında veya yatmadan önce yapılan kontrolsüz atıştırmaları önleyebilir.
Öğün düzenini sadeleştirebilir: Gün içinde sürekli ne yiyeceğini düşünmekten yorulan kişiler için daha belirgin bir yemek düzeni oluşturabilir.
Toplam kalori alımını düşürebilir: Yemek için ayrılan sürenin kısalması, bazı kişilerin doğal olarak daha az kalori tüketmesini sağlayabilir.
Kilo kontrolüne destek olabilir: Dengeli beslenme ve fiziksel aktiviteyle birlikte uygulandığında vücut ağırlığının azaltılmasına katkıda bulunabilir.
Bazı metabolik değerleri etkileyebilir: Özellikle fazla kilolu veya tip 2 diyabetli bazı katılımcılarda kan şekeri kontrolü ve HbA1c değerlerinde iyileşme bildiren çalışmalar vardır. Bununla birlikte araştırmaların daha uzun süreli ve daha geniş katılımcı gruplarıyla tekrarlanması gerekmektedir.
Bu olası faydalar, aralıklı orucun herhangi bir hastalığı tek başına tedavi ettiği anlamına gelmez. Uygulama, doktor tarafından verilen ilaçların veya kişiye özel tıbbi beslenme tedavisinin yerine geçmez.
Aralıklı oruçta ne yenir?
Aralıklı oruç, yemek yeme döneminde sınırsız ve kontrolsüz beslenme hakkı vermez. Sekiz saat içinde aşırı miktarda hamur işi, kızartma, tatlı, paketli gıda ve şekerli içecek tüketmek, açlık süresinin sağlayabileceği avantajları ortadan kaldırabilir.
Yemek döneminde tabağın dengeli hazırlanması önemlidir. Öğünlerde yeterli protein, sebze, sağlıklı yağ ve ihtiyaca uygun miktarda kompleks karbonhidrat bulunmalıdır.
Protein kaynağı olarak yumurta, yoğurt, kefir, peynir, balık, tavuk, et ve kuru baklagiller tercih edilebilir. Sebze ve salatalar lif alımını artırabilir. Tam tahıllı ekmek, bulgur ve yulaf gibi besinler ihtiyaca göre öğünlere eklenebilir. Zeytinyağı, ceviz, badem, fındık ve avokado gibi yağ kaynakları kontrollü miktarda tüketilebilir.
Özellikle kısa yemek pencerelerinde “nasıl olsa az saatim var” düşüncesiyle çok hızlı ve aşırı miktarda yemek yenmemelidir. Uzun açlığın ardından bir anda büyük porsiyon tüketmek mide şişkinliği, hazımsızlık ve uyku hâli oluşturabilir.
Aralıklı oruçta su, çay ve kahve içilir mi?
Açlık döneminde su içilebilir ve yeterli sıvı tüketimi ihmal edilmemelidir. Şeker, süt, krema veya şurup eklenmemiş sade çay ve kahve de birçok aralıklı oruç programında kalorisiz içecek olarak kabul edilir.
Ancak gün boyunca çok fazla kahve tüketmek açlığın etkilerini bastırsa bile çarpıntı, mide rahatsızlığı, huzursuzluk ve uyku sorunlarına yol açabilir. Kahvenin suyun yerine geçmediği unutulmamalıdır.
Meyve suyu, şekerli çay, sütlü kahve, gazlı içecek, enerji içeceği ve alkollü içecekler kalori içerdiği için açlık döneminin parçası olarak değerlendirilmez.
İlaçların çay veya kahveyle alınması da uygun olmayabilir. Düzenli ilaç kullananların ilacın yemekle birlikte alınması gerekip gerekmediğini doktoruna veya eczacısına danışması gerekir.
Örnek 16:8 aralıklı oruç programı
Aralıklı oruç saatleri kişinin uyku, iş ve aile düzenine göre belirlenebilir. Örneğin yemek penceresini 10.00-18.00 arasında uygulayan bir kişinin günü şöyle planlanabilir:
Saat 10.00’da yumurta, peynir, sebze, yoğurt ve tam tahıllı ekmek içeren dengeli bir ilk öğün yapılabilir.
Saat 14.00 civarında gerçekten ihtiyaç duyuluyorsa meyve ve yoğurt, kefir veya bir miktar kuruyemiş tüketilebilir.
Saat 17.30 civarında sebze yemeği, salata, yoğurt ve tavuk, balık ya da kuru baklagil içeren bir akşam öğünü hazırlanabilir.
Saat 18.00’den sonra su ve uygun kalorisiz içeceklerle devam edilir.
Bu yalnızca genel bir örnektir. Herkesin enerji, protein ve besin ihtiyacı aynı olmadığı için kişisel beslenme planı olarak değerlendirilmemelidir.
Aralıklı orucun zararları ve yan etkileri nelerdir?
Aralıklı oruca başlayan bazı kişilerde ilk günlerde açlık, sinirlilik, dikkat dağınıklığı, baş ağrısı, enerji düşüklüğü ve kabızlık görülebilir. Bu yakınmalar yetersiz su tüketimi, düşük enerji alımı, aşırı kafein tüketimi veya dengesiz öğünlerle daha belirgin hâle gelebilir.
Yemek penceresinin gereğinden fazla daraltılması, kişinin günlük protein, vitamin, mineral ve lif ihtiyacını karşılamasını zorlaştırabilir. Özellikle tek öğünle beslenme gibi katı modeller uzun vadede sürdürülebilir olmayabilir.
Aşırı kısıtlama bazı kişilerde yemekle kurulan ilişkinin bozulmasına da neden olabilir. Gün boyu aç kaldıktan sonra kontrolsüz yeme atakları yaşanıyorsa, sürekli kalori ve saat hesaplanıyorsa veya kişi yemek yediği için suçluluk duyuyorsa yönteme ara verilmesi gerekir.
Kas kütlesini korumak isteyen kişilerin yeterli protein tüketmesi ve uygun direnç egzersizleri yapması önemlidir. Kilo kaybı yalnızca yağ dokusundan gerçekleşmeyebilir; çok düşük kalorili ve yetersiz proteinli programlarda kas kaybı da yaşanabilir.
Aralıklı orucu kimler yapmamalı?
Aralıklı oruç herkes için uygun değildir. Özellikle çocuklar ve 18 yaş altındaki gençler, hamileler, emzirenler, tip 1 diyabeti bulunanlar ve yeme bozukluğu öyküsü olan kişiler için önerilmez. Düşük kilolu, ileri yaşta veya kırılgan bireylerde de yetersiz beslenme ve kas kaybı riski nedeniyle dikkatli olunmalıdır.
Şu kişilerin doktor değerlendirmesi olmadan aralıklı oruca başlamaması gerekir:
- İnsülin veya kan şekerini düşüren ilaç kullananlar
- Tansiyon ya da kalp ilacı kullananlar
- İlacını yemekle birlikte almak zorunda olanlar
- Sık sık kan şekeri düşmesi yaşayanlar
- Böbrek, karaciğer veya ciddi sindirim sistemi hastalığı bulunanlar
- Aktif yeme bozukluğu veya yeme bozukluğu geçmişi olanlar
- İleri derecede zayıf, yaşlı veya kırılgan kişiler
- Yoğun fiziksel işte çalışanlar ve özel beslenme gereksinimi bulunan sporcular
Uzun süre yemek yememek, bazı diyabet ilaçlarıyla birlikte kan şekerinin tehlikeli düzeyde düşmesine neden olabilir. Kalp veya tansiyon ilacı kullanan bazı kişilerde ise sıvı ve elektrolit dengesi etkilenebilir.
Aralıklı oruca nasıl başlanmalı?
Aralıklı oruca birdenbire 18 veya 20 saat aç kalarak başlamak yerine daha yumuşak bir geçiş yapılabilir. İlk aşamada akşam yemeğinden sonra atıştırmayı bırakmak ve 12 saatlik gece açlığı oluşturmak daha uygulanabilir bir seçenektir.
Vücut ve günlük yaşam düzeni uygunsa süre daha sonra 13-14 saate çıkarılabilir. Herkesin mutlaka 16 saat aç kalması gerekmez. Daha uzun açlık, otomatik olarak daha sağlıklı veya daha hızlı sonuç anlamına gelmez.
Başlangıç sürecinde şu noktalara dikkat edilmelidir:
- Açlık süresi kademeli olarak artırılmalıdır.
- Gün boyunca yeterli su içilmelidir.
- Yemek yenilen saatlerde aşırı kalori kısıtlaması yapılmamalıdır.
- Her ana öğünde yeterli protein bulunmalıdır.
- Sebze, meyve ve tam tahıllar tamamen çıkarılmamalıdır.
- Açlığı bastırmak için aşırı kahve tüketilmemelidir.
- Uyku düzeni korunmalıdır.
- Şiddetli baş dönmesi, bayılma, çarpıntı veya bilinç bulanıklığı yaşanırsa uygulama sonlandırılmalı ve sağlık desteği alınmalıdır.
Aralıklı orucun sürdürülebilir olması, günlük yaşamı sürekli zorlaştırmamasına bağlıdır. Kişi işine odaklanamıyor, egzersiz yapamıyor, sosyal hayatından uzaklaşıyor veya yemek saatini beklerken bütün gün huzursuz oluyorsa farklı bir beslenme düzeni daha uygun olabilir.
Aralıklı oruç yaparken spor yapılır mı?
Sağlıklı ve yeterli beslenen kişiler aralıklı oruç döneminde egzersiz yapabilir. Ancak egzersizin zamanı ve yoğunluğu kişinin alışkanlıklarına göre ayarlanmalıdır.
Aç karnına yapılan hafif yürüyüş bazı kişiler için rahat olabilirken, yüksek yoğunluklu egzersiz baş dönmesi ve performans düşüşüne neden olabilir. Özellikle ağırlık antrenmanı yapanların egzersiz sonrasında protein ve enerji alabilecekleri bir zaman planlaması yararlı olabilir.
Egzersiz sırasında titreme, soğuk terleme, belirgin güçsüzlük, bulantı veya baş dönmesi meydana gelirse antrenmana devam edilmemelidir. Diyabeti bulunan veya kan şekerini etkileyen ilaç kullanan kişilerin aç karnına spor yapmadan önce doktorundan görüş alması gerekir.
Aralıklı oruç gerçekten herkese uygun mu?
Aralıklı oruç bazı kişiler için sade, anlaşılır ve sürdürülebilir bir yemek düzeni olabilir. Bazı kişiler içinse kahvaltıyı geciktirmek, aile yemeklerine katılamamak veya vardiyalı çalışma saatlerine uymaya çalışmak günlük yaşamı gereksiz yere zorlaştırabilir.
Bir beslenme yönteminin başarılı olması yalnızca kısa sürede kaç kilo verdirdiğiyle ölçülmemelidir. Kişinin yöntemi aylar boyunca sürdürebilmesi, yeterli beslenmesi, kas kütlesini koruması, sosyal hayatını devam ettirmesi ve yemekle sağlıklı bir ilişki kurması da önemlidir.
Bilimsel araştırmalar aralıklı orucun kilo vermede işe yarayabileceğini ancak geleneksel ve dengeli kalori kısıtlamasına karşı büyük bir üstünlüğünün bulunmadığını gösteriyor. En iyi beslenme yöntemi; kişinin sağlık durumuna, yaşam tarzına ve uzun vadede uygulayabildiği alışkanlıklara uygun olan yöntemdir.
Aralık Oruç Nedir ? Sıkça sorulan sorular
- Aralıklı oruçta kaç saat aç kalınır? En yaygın süreler 12, 14 ve 16 saattir. Yeni başlayanlar için 12:12 veya 14:10 yöntemi, 16:8 yönteminden daha kolay olabilir. Herkes için geçerli tek bir ideal açlık süresi bulunmaz.
- Aralıklı oruçta kahvaltı yapılır mı? Yemek penceresi sabah saatlerinde başlıyorsa kahvaltı yapılabilir. Aralıklı oruç kahvaltının mutlaka atlanması anlamına gelmez. Örneğin 08.00-16.00 saatleri arasında yemek yiyen biri kahvaltı yapıp akşam geç saatlerde yemek yemeyebilir.
- Aralıklı oruçta ekmek yenir mi? Kişinin sağlık durumuna ve enerji ihtiyacına uygunsa tam tahıllı ekmek tüketilebilir. Aralıklı oruç, karbonhidratların veya belirli besin gruplarının tamamen yasaklandığı bir diyet değildir.
- Aralıklı oruç ne kadar sürede kilo verdirir? Kilo kaybı kişinin başlangıç kilosuna, günlük enerji alımına, hareket düzeyine, uyku düzenine ve programa uyumuna göre değişir. Yalnızca yemek saatlerini değiştirmek, toplam kalori alımı azalmıyorsa kilo kaybı sağlamayabilir.
- Aralıklı oruç göbek yağlarını eritir mi? Vücudun yalnızca belirli bir bölgesinden yağ kaybetmesini sağlayan bir beslenme yöntemi yoktur. Toplam yağ oranı azaldıkça bel çevresinde de incelme görülebilir. Bunun gerçekleşmesi için sürdürülebilir enerji açığı, dengeli beslenme ve fiziksel aktivite gerekir.
- Her gün aralıklı oruç yapılır mı? Zaman kısıtlı beslenme modelleri bazı kişiler tarafından her gün uygulanabilir. Ancak yöntemin sıklığı kişinin sağlık durumu, beslenme ihtiyacı ve yaşam düzenine göre belirlenmelidir. Katı ve uzun açlık programlarının uzman değerlendirmesi olmadan sürekli uygulanması uygun değildir.
Aralıklı oruç bir mucize değil, uygulanabilir bir seçenek
Aralıklı oruç, yemeklerin belirli saatler içinde tüketildiği bir beslenme düzenidir. Özellikle gece atıştırmalarını azaltması, öğünleri daha planlı hâle getirmesi ve bazı kişilerde günlük kalori alımını düşürmesi nedeniyle kilo kontrolüne yardımcı olabilir. Bununla birlikte aralıklı oruç, istenilen saatlerde istenilen miktarda yemek yenebilecek sihirli bir yöntem değildir. Yemek penceresinin içeriği kalitesiz ve dengesizse uzun süre aç kalmak tek başına sağlıklı sonuç oluşturmaz.
Güncel araştırmalar, aralıklı orucun kilo kaybı açısından dengeli kalori kısıtlamasına karşı belirgin bir üstünlüğünün olmadığını gösteriyor. Asıl farkı yaratan konu, seçilen yöntemin kişinin hayatına uyup uymadığı ve uzun vadede sürdürülüp sürdürülemediğidir. Kronik hastalığı bulunan, düzenli ilaç kullanan, hamile veya emziren kişilerin aralıklı oruca başlamadan önce doktor ya da diyetisyen görüşü alması gerekir. Beslenme düzeni kişiye özel olmalı; halsizlik, bayılma, kontrolsüz yeme veya sağlık sorunlarına yol açan katı programlarda ısrar edilmemelidir.
Bilgilendirme: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişisel beslenme programı yerine geçmez.
